Een paar Duitse paleontologen hebben een 298 miljoen jaar oud reptiel gevonden waarvan niet alleen de huid, maar ook het achterwerk bewaard is gebleven – en ja, dat is nu officieel wetenschap

In een steengroeve in het Thüringer Woud stuitten onderzoekers op een minuscuul spoorfossiel van een hagedis-achtig reptiel uit het Vroeg-Perm, ergens rond de 295–299 miljoen jaar geleden. In dat spoor zit een delicaat afdrukje van schubben én een smalle sleuf op de plek waar je evolutionair gezien liever niet op je bek gaat: de cloaca. Daarmee is dit het oudst bekende fossiele kontgat van een landvertebraten-lijn waar uiteindelijk ook wij uit voortkomen, al zal niet iedereen dat tijdens het kerstdiner willen toegeven

Het beestje zelf is allang weg, maar zijn huidafdruk en cloaca vertellen dat vroege reptielen al high-end schubbenpantsers droegen toen dinosauriërs nog niet eens een businessplan hadden. De structuur van de schubben laat zien dat deze dieren al prima waren uitgerust om een uitdrogende, dorre wereld te overleven, lang voor de tijd van de grote sauriërs. De vorm van de opening lijkt dan weer meer op die van moderne schildpadden en slangen dan op die van krokodillen of dino’s, wat erop wijst dat de anatomische variatie van het achtereind al vroeg een eigen evolutionaire route insloeg

Voor de duidelijkheid: cloaca betekent niet alleen “waar het uitkomt”, maar ook “waar het begint”, want bij de meeste landdieren loopt voortplanting netjes via dezelfde multifunctionele uitgang. Dat maakt zo’n fossiele opening goud waard voor iedereen die zijn carrière heeft toegewijd aan de vraag hoe dieren 300 miljoen jaar geleden plasten, poepten en seks hadden. Zacht weefsel is normaal gesproken zo goed als altijd weg, dus elke bewaard gebleven contour van huid, schub of kloofje in de buurt van de staart is meteen promotie-, subsidie- en TED-talkmateriaal.

Het fossiel, bekend onder de naam Cabarzichnus pulchrus, bestaat uit een rust- of ligspoor waarin zowel de schubben als de cloaca van het dier als een geperste stempel in steen zijn achtergebleven. De uiterst fijne structuur van de schubben laat zien dat we hier te maken hebben met de oudste betrouwbare afdruk van reptielachtige huid, inclusief de plek waar de epidermale democratie ruw wordt onderbroken door een multifunctionele sleuf. Met radiometrische dateringen op nabijgelegen vulkanische aslagen schatten onderzoekers de ouderdom op net onder de 300 miljoen jaar, een slordige 170 miljoen jaar ouder dan de vorige recordhouder met een gedocumenteerde cloaca.

Deze steen met anus is in feite een progressierapport van de evolutie: ver voor er zoogdieren, vogels of dinosauriërs waren, liepen er al kleine reptielen rond met moderne schubben en een efficiënt alles-in-één-gat. Dezelfde innovaties in huid en cloaca die hen hielpen droge landschappen te koloniseren, effenden de weg voor de hele verdere landfauna – inclusief de diersoort die nu miljoenen euro’s steekt in het fotograferen van een 300 miljoen jaar oude gleuf. Als je dus de volgende keer nadenkt over “de wortels van de beschaving”, bedenk dan dat ergens in Duitsland een steen ligt die aantoont dat alles begonnen is met een reptiel dat even is gaan liggen en een afdruk van zijn achterste in modder heeft achtergelaten. Proost op de oerpoeper!